Gặp gỡ với Lev Vaidman

Tôi có dịp gặp gỡ và trò chuyện với Lev Vaidman khi ông ghé thăm trường tôi. Lev Vaidman là tác giả của phép đo yếu trong cơ học lượng tử, tác giả của phép thử bomb Elitzur-Vaidman và nhiều nghịch lý khác.

Nhóm tôi cùng ăn tối, nói chuyện. Khi ra về, do cùng đường, tôi dắt xe đi bộ cùng ông về khách sạn nơi ông ở để tỏ lòng thân thiện. Tôi hỏi ông đang làm việc ở đâu, thầm chột dạ về sự thiếu hiểu biết của mình. Ông nói ‘Tel Aviv University.’ Ông hỏi tôi đã tốt nghiệp chưa. Tôi trả lời ‘đã.’ Và để tiếp tục câu chuyện, tôi bắt đầu thao thao: nào tôi có thời gian làm về abc, nào là tôi chuyển sang làm xyz...

‘Chắc ông quen thuộc với xyz lắm rồi?’ để lịch sự tôi ngừng lại hỏi.

‘Chả quan tâm,’ (I don't care) ông vừa cười vừa trả lời gọn lỏn.

Tôi: ‘...,’ và thầm nghĩ ‘that's interesting!’ Nếu ai đó nói điều gì mới lạ, thì phản ứng của tôi cũng như nhiều người tôi biết là sẽ hỏi lại thêm, hi vọng để học thêm điều gì đó. Nhưng Lev chả quan tâm! Và tôi biết ông không quan tâm thật. Thật là một cách làm việc thú vị! Tôi còn có dịp nhận được cũng một câu trả lời tương tự từ một người nổi tiếng khác mà có thể tôi sẽ viết lại sau. (Ít lâu sau tôi có dịp đáp lại Lev cũng bằng một câu tương tự, khi ông mời tôi review một bài báo.)

Cũng may khách sạn của ông ở ngay trước mặt, và tôi chẳng phải nghĩ ngợi gì nhiều để nói cho câu chuyện dài thêm. Chúng tôi chia tay. Tôi chúc ông ngủ ngon, còn ông thì nói có ấn tượng rất tốt về tôi.

Câu chuyện trong bữa ăn cũng thú vị. Lev vốn từng tham gia thi học sinh giỏi khi còn học phổ thông, nên rất ưa thích các câu đố mẹo. Đây là hai câu đố của ông:

A) ‘Một chiếc ô tô chạy trên một mặt phẳng rộng vô hạn. Mặt phẳng nhiễm điện dương đều khắp nơi. Người trên ô tô ném lên theo phương thẳng đứng đối với mình một quả bóng tích điện âm. 1) Đối với người trên mặt đất: Quả bóng đi xiên lên do cộng vận tốc với ô tô. Lực tác dụng lên quả bóng hoàn toàn theo phương thẳng đứng. Như vậy vận tốc nằm ngang của quả bóng không đổi. Quả bóng đi một đường parabol và rơi xuống đúng chỗ người ném lên. 2) Đối với người trên xe. Quả bóng đi lên thẳng đứng. Nhưng mặt phẳng tích điện dưới chân chuyển động sẽ tạo ra từ trường. Từ trường này, xét cẩn thận sẽ làm lệch quả bóng về phía sau so với vị trí người ném lên. Như vậy quan sát trong HQC 1 là đúng hay HQC 2 là đúng?’

Trả lời: Trong hệ quy chiếu trái đất, khối lượng động của hạt thay đổi, nên thực tế hình chiếu lên mặt phẳng nằm ngang của vận tốc sẽ nhỏ đi và kết quả là hạt thực sự rơi ra phía sau ô tô chứ không chính xác rơi vào ô tô, phù hợp với kết quả xét trong hệ quy chiếu với ô tô.

B) ‘Trong bình kính chứa chất lỏng không nén được. Máy đo áp suất đáy bình báo \(p_0\). Đáy bình có một bọt khí. Bọt khí đột ngột nổi lên mặt trên của bình kín. Hỏi máy đo áp suất thay đổi thế nào?’

Trả lời: Áp suất tăng lên một lượng \(\rho g h\), trong đó \(\rho\) là khối lượng riêng chất lỏng, \(g\) là gia tốc trọng trường, ,\(h\) là chiều cao bình. Lý do là ban đầu bọt ở đáy bình, áp suất ở đáy bình bằng áp suất khí trong bọt. Chất lỏng không nén được, nên khi nổi lên thể tích của bọt khí vẫn không đổi. Áp suất trong bọt khí do đó cũng không đổi, nay bằng áp suất ở mặt bình. Kết quả là áp suất mặt dưới bình sẽ tăng lên một lượng \(\rho g h\).

Tôi nghĩ cả hai câu đều khá thú vị. Tôi trả lời được câu (A), còn câu (B) vốn đã biết đáp án từ ngày học phổ thông. Rồi chúng tôi lan man sang các câu đố khác rất vui vẻ. Bữa đó tôi cảm giác trẻ lại như hồi còn học phổ thông, say mê suy nghĩ về những câu đố vui kiểu như vậy. Sau này đi làm, cơm áo gạo tiền, chắc chẳng còn mấy ai giữ lại được cái cảm giác ấy nữa.

Ông vua tháng Chạp tí hon

Một trong những thứ tôi yêu thích nhất ở châu Âu là những tủ sách cộng đồng. Giữa công viên, giữa thành phố, hay trong một viện nghiên cứu, nói chung là bất kỳ đâu, ta có thể tìm được một cái tủ nhỏ, nơi mọi người có thể để lại sách của mình, có thể là vì muốn người khác được cái may mắn đọc cuốn sách mà ta yêu thích, hay là hành trang đã quá nặng mà đành phải để lại cuốn sách của mình khi rời đi. Dù sao tôi cũng thấy ở nó một cái gì đó nhân văn, và thơ mộng. Mỗi lần ngó vào những tủ sách đó, tôi lạị thấy hết sức thú vị khi hình dung ra một cậu bé, một cô bé, một bà cụ đã đặt vào đó cuốn sách của mình. Tôi tò mò xem cậu bé đó, cô bé đó, bà cụ ấy đã đọc những gì. Đôi khi tự mỉm cười thích thú phát hiện ra một một cuốn sách mà tôi yêu thích.
Một buổi tình cờ lang thang trong phòng đọc của viện Max Planck, tôi vớ được cuốn ‘Ông vua tháng chạp tí hon’ của Axel Hecke. Sách viết bằng tiếng Đức, mà tôi chỉ có thể đọc ở mức chữ được chữ không. Vậy mà tôi đã yêu thích nó ngay từ những dòng đầu tiên. Đây là mấy đoạn trích:
Đoạn mở đầu:

Trong một thời gian ông vua tháng Chạp đệ Nhị bé tí và béo phệ thường viếng thăm tôi. Ông vua dài không hơn ngón tay trỏ và béo đến nỗi cái áo choàng đỏ với viền lông trắng dày không đóng nổi trước bụng.
Ông mê món pho-mát nướng. Khi ăn một miếng, ông phải ôm nó bằng cả hai tay và giữ chặt. Ông vua tí hon chỉ có thể nâng miếng pho-mát lên một chút, vì mỗi miếng pho-mát nướng đã to gần bằng cả nửa người. Ông ngoạm vào miếng pho-mát, cắn ra một miếng to khi hỏi tôi câu hỏi quen thuộc:
‘Cậu kể cho ta nghe về thế giới của cậu đi!’
Khi ông viếng thăm lần đầu, tôi nói: ‘Ở chỗ chúng tôi thì người ta được sinh ra, lớn dần lớn dần lên, đôi khi lớn cả như một cầu thủ bóng rổ. Cuối cùng thì người ta bé lại một chút. Rồi chết, con người biến mất.'
‘Thật vô lý,’ ông vua tí hon nói và cắn một miếng. ‘Tại sao người ta không bắt đầu từ khi to lớn, bé dần bé dần và cuối cùng biến mất - hiển nhiên rồi, bởi vì không còn ai thấy được nữa.’
‘Tôi tin là điều đó ngược với tự nhiên.’
‘Ở chỗ tôi thì mọi việc như thế đấy!’, ông vua nói. ‘Cha ta, vua tháng Chạp đệ Nhất một ngày kia đã trở nên bé xíu đến nỗi người hầu không còn thấy ông trên giường vào buổi sáng. Cùng ngày đó ta đăng quang.’
‘Nhưng làm thế nào mà một người to lớn có thể được sinh ra?’, tôi thắc mắc. ‘Lúc nào đó nguời ta phải nằm trong bụng mẹ, mà mẹ thì không thể bé hơn con được!’
‘Nằm trong bụng?’, ông vua Tháng Chạp thốt lên. ‘Hô hô! Một ngày kia ta tỉnh dậy trên giường, rồi đến dinh hoàng tử để làm việc, đơn giản thế thôi. Ở trong bụng! Rõ ngớ ngẩn! Người ta chỉ việc tỉnh dậy, rồi bắt đầu mọi thứ thôi.’
‘Thế làm thế nào mà người ta lại ở trên giường?’
‘Gượm đã,’ ông vua nói, ‘... ta tin là..., ờ thì một vị vua và một hoàng hậu ... ờ... thế nào ấy nhỉ?... Ta quên rồi! Ta bé quá rồi, người biết mà. Lãng trí. Cái đó tuyệt lắm, ta nhớ được thế thôi.’ Ông khẽ chặc lưỡi rồi cắn tiếp miếng pho-mát.
Tôi nói: ‘Ở chỗ chúng tôi, khi một đứa bé đến với thế giới, nó chả biết gì. Nó sẽ phải học ăn, học đi, học viết. Học sỉ mũi, và học cách ‘‘không nổi giận với mọi người.’’ Nói chung người lớn sẽ mang nó đi đây đó, sẽ quay đầu nó về bên này bên kia, hay nâng cằm nó.’

Mở đầu chương kế:

Có những thời gian tôi buồn, rất buồn bã đến nỗi tôi thường lang thang qua những con phố vào buổi tối và cảm thấy vui mừng khi trời đổ mưa. Phố xá bụi bặm và ướt át, và hình phản chiếu của nỗi buồn trên những vũng nước đọng khiến lòng tôi dịu lại. Tôi cảm thấy bớt lẻ loi.
Lang thang chán, tôi lại leo lên chiếc cầu thang gỗ cũ kỹ trở về căn gác trọ, thả mình lên ghế. Một lần như vậy, ông vua Tháng Chạp mò đến từ khe hở giữa kệ sách và tường, ông hỏi: ‘Cậu đã biến đi đâu vậy?’
‘À...,’ tôi nói.
‘Mọi thứ thế nào?’
Tôi nói: ‘Ààààà...’
‘Cậu làm gì bây giờ?’
‘Ngủ,’ tôi nói.
‘Đến chỗ tôi một lát,’ ông vua Tháng Chạp nói.
‘Làm sao mà tôi đến được?’, tôi nói. ‘Ông ở sau một cái kệ sách, mà đến đấy phải chui qua một cái khe bé tí, và tôi bây giờ thì quá to.’...

Rõ ràng cuốn sách chẳng phải kiểu tiểu thuyết tình yêu lãng mạn, hay thể loại viễn tưởng, trinh thám. Đó là một cuốn sách giản dị, có ít nhiều hơi hướng của Hoàng tử bé. Thế nào đọc nó, ta chẳng bị cuốn đi vào suy tư của tác giả, hay vào những tình tiết kịch tính, đầy tưởng tượng. Tôi đọc nó mà như đọc lại chính mình. Có thể chỉ là cảm nghĩ của tôi. Nhưng đôi khi buồn phiền, hay tìm nguồn an ủi, tôi vẫn đọc lại nó.